תרגום לערבית الترجمة للعربية

בין המכללה למשפחה, איך שורדות הסטודנטיות הערביות באקדמיה

ما بين الكلية والعائلة، مقومات الصمود لدى الطالبات العربيات

נושא

בהרצאה שהתקיימה לא מכבר במכללת צפת אמר ד"ר איברהים מחאג'נה שמרבית הסטודנטיות הערביות אינן משקיעות די בלימודים, ולמעשה, ההתנגשות בין הרצון ללמוד ולהתקדם לבין הציפיות מבית, גורמות להן שלא להתאמץ בלימודים. דבריו הקשים לא נשארו ללא תגובה. ככה מעוררים סערה

לפני כחצי שנה, בחודש מרץ, השתתפתי בכנס במכללת צפת בנושא "נשים בן תרבויות". במהלך הכנס הושמעו הרצאות שונות, כשמרבית המרצים הם מקרב סגל המכללה. בין ההרצאות הייתה גם הרצאתו של ד"ר איברהים מחאג'נה, שמדבריו רשמתי. לאור העובדה שההרצאה לוותה במצגת, ומתוך החשש שמא לא הבנתי את הרצאתו לעומקה, נענה ד"ר מחאג'נה לבקשתי ושלח לי מאוחר יותר את המצגת.

כותרת ההרצאה, כפי שהמרצה עצמו הגדיר אותה הייתה: "בין התביעות התרבותיות לדרישות האקדמיות  -  פרקטיקות ההישרדות של סטודנטיות ערביות".

בתחילת ההרצאה אפיין ד"ר מחאג'נה את הסוגייה ואמר כי החברה הערבית נמצאת במעבר בין הדפוס המסורתי למודרני, או בין הלוקאלי לגלובלי. הסטודנטית הערבייה מגיעה להשכלה גבוהה ממניעים מודרניים (כמו לדוגמה: הגדלת סיכוייה להשתלב בשוק העבודה), אך מצופה ממנה להמשיך ולהתנהג לפי הקודים המסורתיים בתוך כותלי המוסד האקדמי, מה שיוצר סתירה מהותית. לדברי המרצה, הדילמה העומדת בפני הסטודנטיות הערביות: האם לדבוק בהיבט האקדמי או לרדוף אחר ההיבט הבין- אישי.

בהמשך ההרצאה התייחס מחאג'נה גם לסוגיה המורכבת של פרקטיקת ההוראה. הוא טען כי ההוראה של סטודנטיות ערביות כרוכה בדילמה המשקפת את שני ההיבטים ביחסי המרצה לסטודנטית: המרכיב הדידקטי -  ביסוד תהליך ההוראה יש קשר מובנה, סמכותי, היררכי, פורמאלי וברור למדי. התפקידים של המרצה והסטודנטים מוגדרים והציפיות ברורות ומוסכמות על הכול.

המרכיב הפסיכולוגי (הבין-אישי) –הכולל את הקשר הבין-אישי, הגמיש, הלא פורמאלי והנזיל, כשתפקיד המרצה מתבטא, בין היתר, גם בדאגה לרווחה האישית של הסטודנטים.

ד"ר מחאג'נה הסביר כי מכיוון שהסוגיה הנסקרת היא בנוגע לסטודנטיות ערביות הקושי בהושטת יד לעיתים מורכב יותר. לסטודנטיות הערביות יש פרופיל יחודי: גיל (הסטודנטיות הן צעירות ללא ניסיון חיים אשר מחפשות פורקן וריגושים למיניהן), מצב משפחתי (מרביתן מאורסות, נשואות ואימהות לתינוקות), קרבה גיאוגרפית לבית (המחויבויות לבית ולמשפחה עקב הלינה בבית, פוגעת בזמן המוקדש ללימודים), תלות כלכלית (הישענות על שולחן האבא, הארוס או הבעל). לדבריו, פרופיל זה  משליך על יכולתן של חלק גדול מהסטודנטיות למלא אחר הדרישות האקדמיות ומגבירים את הצורך שלהן (בגלל הציפיות החברתיות) ליחס בין אישי מצד נציגי האקדמיה.

חשוב היה לד"ר מחאג'נה להדגיש כי ההרצאה והמצגת מייצגות מחקר בעשייה, והדברים שהוא מעלה אינן מסקנות. לדבריו אפש/ר להגדיר אותם יותר כתובנות. בהרצאה הוא לא דבר על שיטות המחקר, אך בשיחה שערכתי עימו הוא הבהיר שנעשו ראיונות עומק להרבה סטודנטיות והבהיר גם שבכלל לא ודאי שהמחקר יתפרסם. הוא גם הבהיר שיש לקחת בחשבון שקהל המשתתפות בכנס היה בעיקרו סטודנטיות והמצגת שהרכיבה את ההרצאה הותאמה להן.

הממצאים היו סדרה של פרקטיקות, שבהן משתמשות הסטודנטיות כדי לשרוד וחולקו ע"י ד"ר מחאג'נה  לסוגים שונים:

שימוש יתר ב"זכויות הסטודנט": איחורים, יציאות וכניסות במהלך השיעורים, שימוש יתר בסמארטפון, אי השתתפות פעילה בהרצאות, אי עמידה במטלות שוטפות כמו קריאת מאמרים, היעדרויות, אי הגשת מטלות, סובלנות כלפי העתקות, דרישה לעבודה בשלשות, שימוש יתר בוועדות חריגים, ערעורים, וויכוח על ציונים תוך הדגשת התשומות בלבד ועוד.

פרקטיקות תרבותיות: עירוב המשפחה על צורותיה, הפעלת קשרים "פרוטקציה" בתוך המכללה ומחוצה לה, ניצול ההקשר התרבותי לסחיטת וויתורים כמו "אני לא רגילה לדבר בשיעור", "זו פעם ראשונה בשבילי ש...", "יש לי סיבות משפחתיות...",  "אצלנו..." וכד'.

פרקטיקות ג'נדריאליות: ניצול העובדה שהמרצה הוא גבר/אישה והסטודנטית היא אישה כדי "להשיג" וויתורים בכל הרבדים שתוארו קודם:  "אני בהיריון ומותר לי לאכול בשיעור / לצאת מתי שבא לי / להיעדר, לאחר / לא להגיש מטלות..." , "אני מניקה ומותר לי ...", "יש לי בעיות נשיות..." "אני אישה לכן.....", "אני אימא....",  "אני בת זוג.... ", "הוריי הם...","בעלי הוא...", "ילדיי הם...." וכד'.

פרקטיקות מוסדיות-מנהליות: תלונות על מרצים סוררים, הוצאת לשון רע: "הוא נוקם בי בציונים", הסתת סטודנטיות לא להירשם "לקורסי בחירה", רשימות שחורות של מרצים/מרצות,  הערכות קטלניות למרצים הדבקים בהיבט האקדמי. קומפלימנטים אינטרסנטיים:  "דיברתי עליך יפה מול ראש החוג, המרצים, הכיתה".

פרקיטקות דתיות: ניצול זמני התפילה לסידורים שונים, ימי הצום להקלות, ימי החגים לפטורים למיניהם.

פרקטיקות לאומיות: "אין תחבורה ציבורית",  "ניתוקי חשמל",  "גנבו את החוטים של בזק ואין לנו אינטרנט",  "המרצה גזעני/ת", "המרצה מתנחל/ת", "מרצה {כשהמרצה ערבי/יה} משחק/ת אותה יהודי/ה",  "המרצה מפחד/ת מהיהודיים על חשבוננו" , "המרצה נוקם/ת בנו בגלל שביקרנו אותו/ה", לכל המרצים הדבקים בהיבט הדידקטי/אקדמי. בניגוד לכך: "מרצה שמאלני/ת" או "מרצה אוהב/ת ערבים" , "מרצה מתחשב בערבים" לכל המרצים שמוותרים.

ד"ר מחאג'נה סיכם ואמר כי ההרצאה לא מנסה "להאשים" את הסטודנטיות הצעירות, שיש להן ניסיון מועט בחיים. בחלקן הגדול אף יש להן מחויבויות משפחתיות כולל ילדים קטנים, תלויות ב"אחר" לקבלת לגיטימציה להמשך ולמימון לימודיהן. הן עושות כמיטב יכולתן כדי לאזן בין התביעות האקדמיות לדרישות התרבותיות. ההרצאה נועדה לעורר דיון סביב השאלה המרכזית: למה הסטודנטית הערבייה צריכה לעשות לוליינות בין הקנון התרבותי לקנון האקדמי כדי לשרוד את מערכת ההשכלה הגבוהה? מי צריך להשתנות: האם האקדמיה צריכה להתאים את עצמה לפרופיל התרבותי-דתי ייחודי של הסטודנטיות הערביות, או שהשינוי צריך לבוא בחברה הערבית אשר נמצאת בסדר יום אמביוולנטי ושולחת מסרים סותרים לאקדמיות הצעירות?

בתום ההרצאה הייתה כצפוי המולה רבה. רוב הקהל היה כאמור נשים, מרביתן סטודנטיות, וניתן היה לראות על פני המשתתפות את אי הנוחות שהן חשות לנוכח דבריו המקטרגים של המרצה.

ראשוני המגיבים היו דווקא גברים שהביעו את התנגדותם לממצאים.  בהמשך, קמו סטודנטיות ערביות והביעו אף הן את התנגדותן לדברים. חשוב לציין שבצד אלה היו גם לא מעט סטודנטיות ערביות אחרות שהעזו לקום ולהצדיק את דברי המרצה.

את התרשמותי מההרצאה אני יכולה לסכם ולומר כי לנושא ההרצאה יש יכולת לצאת מתחום האקדמיה ולעבור למישור של אקטיביזם. מעניינת גם השאלה כיצד ינהגו המוסדות האקדמים  לנוכח הממצאים שהעלה המרצה. האם יבחרו לטמון את הראש בחול כבת יענה, או שייענו לאתגר וייצרו אקלים לימודי נוח יותר שיאפשר לסטודנטיות הערביות להתגבר על הדילמות שהן ניצבות בפניהן?

סייע בעריכה : מוטי שני

לחצו כאן לתרגום המאמר לאנגלית.

למאמר תגובה של סמאח בסול
"אי השוויון הקיים בין גברים לנשים שגורם לנשים לבחור במקצעות ספיציפיים, הבחירה הזאת נובעת מהפטריארכליות של החברה (הערבית וגם הישראלית) ולא מעצלנות, חוסר ניסיון או חוסר שאפתנות של הנשים!"

دفت المحاضرة لاثارة نقاش حول السؤال المركزي: لماذا على الطالبات العربيات القفز بحلقات بهلوانية بين القوانين المجتمعية وبين قوانين الاكاديمية لكي يصمدن في وجه ضغوطات التعليم العالي؟ من يجب ان يتغير: هل على الاكاديمية ان تلائم نفسها للبروفيل الحضاري- الديني- الخاص للطالبات العربيات

(ترجمة: سامية ناصر)

 

في المحاضرة التي نظمت حديثا في كلية صفد قال الدكتور ابراهيم محاجنة ان غالبية الطالبات العربيات لا يبذلن جهدا كافيا في التعليم، وعمليا، الصدام بين الرغبة في التعليم وبين التوقعات من البيت، تؤدي الى عدم إجتهادهن في التحصيل العلمي. اقواله القاسية أثارت ردود فعل عاصفة...

في شهر اذار، شاركت في يوم دراسي في كلية صفد تحت عنوان " نساء بين الحضارات" خلال اليوم استمعنا الى العديد من المحاضرات، في حين كان معظم المحاضرين من طاقم الكلية. من بينها كانت محاضرة الدكتور ابراهيم محاجنة، وقد دوّنت بعض ما جاء في محاضرته. معروضة الكترونية رافقت محاضرته، وخوفا من عدم فهم محاضرته بصورة عميقة، استجاب محاجنة لطلبي وارسل المعروضة اليّ.

في المحاضرة لم يتطرق د. محاجنة لمنهجية البحث لكن خلال حديثي معه أوضح ان البحث اعتمد على لقاءات معمقة مع عدد كبير من الطالبات، وأوضح أنه ليس من المؤكد ان يتم نشر البحث.

عنوان المحاضرة، حسب ما عرّفها المحاضر:" بين المتطلبات التربوية والمتطلبات الاكاديمية- وسائل الصمود التي تعتمدها الطالبات العربيات". في بداية المحاضرة وصف محاجنة الموضوع قائلا ان المجتمع العربي موجود في حالة انتقالية من النموذج التقليدي نحو المدنية، او بين المحلي والعالمي. الطالبة العربية تصل للمعاهد العليا من دوافع تقدمية (على سبيل المثال: لكي تزيد من احتمالات استيعابها في سوق العمل) لكن المتوقع منها ان تستمر في التصرف حسب القواعد التقليدية بين جدران المؤسسة الاكاديمية، الامر الذي يتسبب بخلق تناقض. حسب اقوال المحاضر فان المعضلة التي تواجه الطالبات العربيات هي: هل التزم بالمنظومة الاكاديمية ام الشخصية؟

في خضم المحاضرة تطرق المحاضر ايضا للاشكالية المعقدة التي تخص طرق التعليم، وادعى ان تعلّم الطالبات العربيات مرهون بمعضلة تعكس وجهتي نظر المحاضر بالنسبة للطالبات:

العنصر التعليمي- في اساس مسيرة التعلّم هناك علاقة مبنية، سلطوية،هرمية، رسمية وواضحة جدا. مهمات المحاضر والطلاب معروفة والتوقعات واضحة ومقبولة على الجميع .

العنصر النفسي (الشخصي)- الذي يشمل العلاقة الشخصية، المرنة، غير الرسمية والمتسامحة، عندما تكون وظيفة المحاضر ايضا الاهتمام بالرفاهية الشخصية للطلاب.

د. محاجنة فسر بأن الاشكالية التي نحن بصددها تخص الطالبات العربيات، فهي من  الصعوبة والتعقيد في مد يد العون لهن. للطالبات العربيات هناك صورة نمطية خاصة:
- جيل الطالبات: صغيرات السن دون تجربة حياتية يبحثن عن متنفس وامور مثيرة  بانواعها
- وضعهن العائلي: غالبيتهن مخطوبات، متزوجات وامهات لاطفال
- قربهن الجغرافي من البيت: التزامهن للبيت والعائلة بسبب مبيتهن في بيوتهن، تضر في الوقت المخصص للتعليم
- الاتكالية الاقتصادية: الاعتماد على مال الاب، الخطيب او الزوج.
حسب اقواله، هذه الصورة، تنعكس على قدرة قسم  كبير من الطالبات القيام بالمتطلبات الاكاديمية وتزيد من حاجتهن  (بسبب التوقعات المجتمعية) لعلاقة شخصية من مندوبي الاكاديمية.

الامر الهام من وجهة نظر محاجنة التأكيد على ان المحاضرة والمعروضة تعكس بحث عملي، والامور التي يكشفها ليست استنتاجات، بل مفاهيم عامة. ووضح انه يجب الاخذ بالحسبان ان جمهور المشاركات في المؤتمر كان بغالبيته طالبات وان المعروضة التي اعتمدت عليها المحاضرة صيغت خصيصا لتلائمهن.

النتائج تعتبر سلسلة من الادوات العملية التي تستعملها الطالبات لكي تصمد خلال سنوات التعليم العالي،  وقسمت من قبل د. محاجنة لعدة انواع:

استغلال مفرط ل"حقوق الطلاب": تأخر، الخروج والدخول خلال الدرس، استعمال مفرط للهواتف النقالة، عدم المشاركة الفعالة في المحاضرات،  صعوبة الالتزام بالمهات اليومية  مثل قراءة المقالات، تغيبات، عدم تسليم الوظائف، التسامح مع موضوع النسخ عن الاخرين، طلب العمل في مجموعات من ثلاثة، استغلال مفرط للجنة الاستثناءات، استئنافات، الجدال حول العلامات.. وغيرها.

ذرائع تربوية: اشراك العائلة بكل اشكالها، تفعيل العلاقات "الوساطة" داخل الكلية وخارجها، استغلال الخلفية الاجتماعية  لابتزاز التنازلات مثل "انا غير معتادة  ان اتحدث في الحصة"، "هذه المرة الاولى بالنسبة لي.. "لدي اسباب عائلية.." وغيرها.

ذرائع جندرية: استغلال حقيقة ان المحاضر هو رجل/ امرأة والطالبة هي امرأة لكي "تحقق" تنازلات على كل المستويات التي ذكرت سابقا: "انا حامل ومسموح لي ان اكل في الحصة/ ان اخرج متى شئت/ ان اتغيب/ اتاخر/ الا اقدم وظائف.." انا ام مرضعة ومسموح لي.." " لدي مشاكل نسائية.." "انا امراة ولذلك.." "انا ام ..."انا زوجة..." ، "اهلي هم...." زوجي هو .."، "اولادي هم ..." وغيرها.

ذرائع مؤسساتية- ادارية: تقديم الشكوى ضد محاضرين، افتراءات.." انه ينتقم مني بالعلامات" تحريض طالبات بألا يتسجلن لمواضيع اختيارية" ، قوائم سوداء لمحاضرين/ محاضرات، تقييمات قاتلة للمحاضرين الملتزمين بالمنظور الاكاديمي. اطراءات مبنية على مصالح:"اثنيت عليك امام رئيس القسم، المحاضرين، الصف".

ذرائع دينية: استغلال اوقات الصلاة لترتيبات مختلفة، وايام الصوم لتسهيلات، ايام الاعياد لاعفاءات بانواعها.

ذرائع قومية: "لا توجد مواصلات عامة"، "انقطاع الكهرباء" "تم سرقة خطوط التلفون ولا يوجد انترنت" "المحاضر/ة عنصري/ة" "المحاضر/ة متسوطن/ة" "لمحاضر (اذا كان عربيا/ة) يتصرف كيهودي/ة "، "المحاضر /ة تخاف من اليهود على حسابنا"، "المحاضر/ة ينتقم منا لاننا انتقدناه/ها". هذا سيكون مصير  كل المحاضرين المخلصين للجانب التنفيذي التعليمي وبالعكس اذ يطلق على المحاضرين الذين يقدمون تنازلات للطالبات بانهم "محاضر يساري/ة" "محاضر يحب/تحب العرب"، "محاضر يراعي كوننا عرب".

لخص محاجنة محاضرته  قائلا ان المحاضرة لا تحاول توجيه اتهام للطالبات العربيات صغيرات السن، والتي تعتبرتجربتهن في الحياة قليلة. والجزء الاكبرمنهن تقع عليهن التزامات عائلية بالاضافة لاطفال صغار، الاتكال على الاخر لكي تحصل على شرعية للاستمرار ولتمويل التعليم. هن يبذلن اكثر ما لديهن من جهد للتوفيق بين متطلبات الاكاديمية والمتطلبات المجتمعية.
هدفت المحاضرة لاثارة نقاش حول السؤال المركزي: لماذا على الطالبات العربيات القفز بحلقات بهلوانية بين القوانين المجتمعية وبين قوانين الاكاديمية لكي يصمدن في وجه ضغوطات التعليم العالي؟ من يجب ان يتغير: هل على الاكاديمية ان تلائم نفسها للبروفيل الحضاري- الديني- الخاص للطالبات العربيات، او ان التغيير يجب ان يحدث في المجتمع العربي الموجود في جدول عمل متأرجح ويبعث برسائل متناقضة للطالبات الصغيرات؟

نهاية المحاضرة كانت - كما هو متوقع- ضجة عارمة. غالبية الجمهور الذي كان من النساء أبدين عدم الرضا ازاء اقوال المحاضر التي وضعتهن في قوالب معينة.

اوائل المعقبين كانوا تحديدا رجال عبروا عن رفضهم للنتائج. في النهاية، طالبات عربيات عبرن ايضا عن رفضهن لما جاء في المحاضرة. من الجدير ذكره انه الى جانب هؤلاء كان ايضا عدد غير قليل من الطالبات العربيات اللواتي تجرأن وصادقن على كلام د. محاجنة.

انطباعي من المحاضرة ممكن ان اوجزه واقول ان الموضوع يحمل بين ثناياه مقدرة على الخروج من بين جدران الاكاديمية والانتقال لمسار اكثر فاعلية. من المهم الاجابة على السؤال: كيف ستتصرف المؤسسات الاكاديمية ازاء النتائج التي رفعها المحاضر. هل سيختاروا دفن رؤسهم بالرمل، ام سيتجاوبوا مع التحدي وينشؤوا مناخ تعليمي مريح اكثر يمكّن الطالبات العربيات من التغلب على الصعاب  التي تواجههن؟

 

لقراءة الردود على المقال:

رد سماح بصول، طالبة اكاديمية ومحررة دوغري نت

תיוג
חדוה ליבנת حدفا لفنات:

הכותבת הינה מצוות דוגרינט , עוסקת בחינוך ,שינוי חברתי, והדרכת סיורים חברתיים בגליל


עוד במדור חינוך וספורט التعليم والرياضة

תגובות

פרסום תגובה חדשה

ערך מאפיין זה ישאר פרטי ולא יוצג באופן ציבורי.
CAPTCHA
בדיקה זו מיועדת לוודא שהינך חי ונושם ואינך מחשב המפיץ ספאם