תרגום לערבית الترجمة للعربية

התפשטות האלימות.. הסיבות וההשלכות

انتشار العنف.. ابعاد واسقاطات

נושא

חשוב לציין כי תופעת האלימות היא תופעה חברתית כלל עולמית ולא מוגבלת לחברה הערבית. האלימות הולכת ומתפשטת גם בתוך החברה היהודית בישראל..

(חלק א' )

 

לא עובר יום בלי לקרוא או לשמוע בתקשורת על מקרה אלימות, אירוע ירי, רצח, תקיפת של אנשים, השחתת רכוש, שוד מזוין, רצח צעיר או תינוק או אישה. אלימות בימינו הפכה לתופעה יומיומית בכפרים ובערים בחברה הערבית, והיא תופעה שמתפשטת ומתרחשת בתדירות כה גבוהה, עד שהיא מסכנת את הביטחון האישי והקולקטיבי, ואף מהווה סיבה להתפרקות החברה וחולשתה. יותר מזה, על פי ברברה ויטמר בספרה "צורות תרבותיות של אלימות", האלימות מחלישה את המשכיות החיים. היא מגדירה את האלימות כ"הבעה או פעולה מזיקה או משמידה שעושה פרט או קבוצה נגד אחרים".

מאמר קצר אינו מאפשר להתייחס לכל היבטי התופעה, שאי אפשר לנתק אותה מהיבטים תרבותיים, חינוכיים, חברתיים, פוליטיים, נפשיים ואף היסטוריים. כמו כן, אי אפשר להתייחס לכל ההיבטים של תופעת האלימות כמקשה אחת. בנוסף לכך אי אפשר לגעת בכל סוגי האלימות (מילולית, פיזית ונפשית) על אף היותם קשורים זה בזה מבחינה תכליתית.

כדי לחקור ולהבין את התופעה, וכחלק מהניסיון לטפל בה, מאחר וחצתה את כל הקווים האדומים והגיעה לרמה אכזרית וכואבת מנשוא, ברצוני לשאול שלוש שאלות מרכזיות וחשובות, שיש לנסות לענות עליהן. שמא נתרום בהכוונת זרקור לעבר התופעה, מיקוד השיח סביבה, וגם הצעת פתרונות מעשיים בתקווה לשינוי מהותי. השאלות כדלקמן:

  1. מה הסיבות והמניעים להתפשטות האלימות בחברה הערבית?
  2. מה ההשלכות והתוצאות של התופעה?
  3. מה השיטות והכלים שישמשו אותנו בכדי לטפל בתופעה ולצמצם אותה?

לפני שנענה על השאלות, חשוב לציין כי תופעת האלימות היא תופעה חברתית כלל עולמית ולא מוגבלת לחברה הערבית. האלימות הולכת ומתפשטת גם בתוך החברה היהודית בישראל. בהקדמה שכתב הסופר אבראהים מחמוד בתרגום לערבית לספרם של ז'אן בודריאר ואדגר מורין, "אלימות העולם", אומר איברהים: "בני האדם מכל הגזעים ובכל מקום נכנסים לזירת האלימות, הם אפילו נהפכים בעצמם לזירת אלימות אם רצו ואם לא - אין אפשרות בחירה. האלימות מכריעה במקרים שונים, ולראשונה קיים משהו שמאחד את העולם.. האלימות".

למרות שיש כמה קווי דמיון בנושא האלימות בין החברה הערבית לחברה היהודית וקבוצות אחרות, אנחנו מאמינים שהציבור הערבי נמצא במצב ייחודי מסיבות רבות, שאין אפשרות להציג את כולן כאן (מספיק העובדה שהציבור הערבי הוא קבוצה אתנית, בעלת זכות על אדמת הארץ ומדוכאת), לכן המאמר יתמקד באלימות בתוך החברה הפלסטינית במדינה. 

סיבות התופעה

אנו מאמינים כי אחת הסיבות העיקריות להתפשטות האלימות היא האלימות הפוליטית המופעלת על ידי המדינה. המדינה משתמשת במונופול שבידה על שימוש בכוח. אי אפשר להפריד בין האלימות לבין התנהגות המדינה והרוב היהודי כלפי החברה הפלסטינית: במדיניות הממשלה; בתופעות של גזענות משתוללת שעברה מהשלב של המילים וההצהרות וביטוי עמדות-נגד לשלב של צעדים מעשיים; בחקיקת חוקים גזעניים; בהתקפות על אזרחים, מקומות ציבוריים ומקומות קדושים, ובהריסות בתים. התנהגויות אלה מהוות קרקע פורה לצמיחתה של תופעת האלימות ולכן נדרשת המדינה לחדול ולהימנע מאלימות ולשנות את מדיניותה, ולקחת את זכויותיהם של הערבים והחוק הבינלאומי בחשבון. בנוסף לזאת היא צריכה לנקוט צעדים חיוביים של החלטות וחוקים ויישומם. תחום חיוני במיוחד הוא נוכחותה המיידית של המשטרה במקרים של אלימות קהילתית, ולא כפי שאירע בשנים האחרונות, בהן מגיעה המשטרה לזירת המריבה או האירוע לעתים קרובות לאחר סיום האירוע כשכבר יש קורבנות בנפש וברכוש. לעומת זאת, אנו רואים את המשטרה בעת הריסת בית, מגיעה ומתכננת הכול.

בנוסף לאלימות פוליטית שמבוצעת על ידי המדינה ישנם היבטים וסיבות אחרות המשפיעים על התפרצותה של האלימות. חלקם קשור במידה רבה במדיניות הממשלה שמפלה את החברה הערבית, וחלקם קשור למבנה החברתי, התרבותי והפסיכולוגי. ברמת אחריות המדינה: האבטלה, העוני והמצב הכלכלי המחמיר, עליית המחירים והצפיפות בדיור (שמוביל לחיכוכים ומתחים) והיעדר אפשרויות לטיפול בחולים, בעיקר בחולי נפש, והכישלון לספק משאבים הולמים למחלקות רווחה חברתית. כולן סיבות ברורות וניתן לטפל בהן באופן מיידי אם יש כוונה ורצון של הממשלה.

ברמה החברתית, אחד הגורמים המרכזיים להתפשטות האלימות הוא התהליך של שינוי החברה הערבית מחברה כפרית שהמשפחה עומדת במרכזה, לחברה הפתוחה לגלובליזציה ולמודרניזציה (עם כל היתרונות והחסרונות). השינוי המהיר הזה שאינו מושגח, מכוון ומבוקר גרם להלם אמיתי לחברה, והפך אותה לבלתי מסודרת ובלתי מסוגלת להתמודד באופן רציונאלי, מכוון ואחראי עם השינויים. ההתמודדות נעשית באמצעות הרגש, באופן ספונטני ותוך אלתור מתמיד. בנוסף לכך, העדר מנהיגות מאוחדת, מסוגלת, אחראית, מחוברת עם ההמונים ובעלת יוקרה - הובילה לאיבוד שליטה על האבולוציות החברתיות וההידרדרות לאלימות.

ההזנחה של המרחב הציבורי והתפשטותה של תופעת השחיתות במוסדות ציבור, במיוחד בחלק גדול מהרשויות המקומיות, הובילה לחוסר אמון  של האדם בעצמו ובנציגיו. מצב זה סיפק הזדמנות עבור אנשים רבים וקבוצות להשתמש באלימות כדי לפתור בעיות, להשליך את הכעס, התסכול או הנקמה, ולנסות לפצות על תחושות של השפלה.

מערכת הערכים בה דגל הציבור הערבי מתערערת. זאת מדגימה בבירור הופעתם של מספר מרכזי כוחות חברתיים בתוך החברה הערבית, המאמצים ערכים קבוצתיים שונים. מרכזים אלה אינם מסוגלים לדיאלוג ותקשורת ומכאן נוצרים תוהו ובוהו ונטייה להתנגשות, במקום למנף את ההבדלים הללו והמצוקה כהזדמנות לדיאלוג, פלורליזם ובניית תפקידים בחברה משולבת לטובת החברה.

הפיצול של הזהות הלאומית, שקוראת לכבוד ולהערכה של המרחב הציבורי, מובילה לחוסר עניין באינטרס הציבורי ומעצימה תחושה של חוסר שייכות.

התפשטות הנשק, הסמים והאלכוהול הם עידוד ותנופה לשימוש באלימות.

הניסיון לצמצם את חופש הפרט לאנשים בחברה ולכפות ולהכתיב עליהם מהווה פגיעה תמידית, כמו גם אירועים משפחתיים, עדתיים ואזוריים המהווים מבנה לגיוס והכפלת האלימות.

לפעמים נדמה שהמבנה החברתי נובע מתרבות גברית מסוימת, הנותנת לגיטימציה לשימוש באלימות וכוח שלילי במקום לערער ולאתגר את המערכת וליצור תרכובות מבוססות כוח חיוביות כמו ידע וגבריות, חוכמה וכבוד למרחב ציבורי, פתרון הקונפליקטים באופן רציונאלי וסביר, וכל ערך חיובי נוסף.

אי אפשר גם להתעלם מהעובדה שבורות, נחשלות והזנחה, הם קרקע פורייה להתפרצות של אלימות וחוסר מסוגלות לשלוט ולהכיל אותה.

ממדי התופעה והשלכותיה

הניסיון הראשוני להבין את תוצאות תופעת האלימות, יוביל אותנו למסקנה הברורה שאלימות הורסת ופוגעת בנשמה, בגוף וברכוש. היא הורסת את הפרט והמשפחה, מה שמוביל להתפוררותה של החברה וקריסתה ומוביל לאובדן תקווה של קבוצה גדולה של אנשים, ולשליטה וכוח על ידי קבוצה קטנה. האלימות יוצרת מצב של חרדה, מהומה, מתח וחוסר וודאות מתמשכת; מצב של דאגה, חוסר אונים והשפלה, דיכוי ופחד. בניסיון לפתח תיאוריה של אלימות בחברה מדוכאת, אומר ד. מוסטפא חג'אזי בספרו החשוב "הפיגור החברתי - מבוא לפסיכולוגיה אנושית בלעדית": "יש צורך בתיאוריה איכותית הנובעת מן המציאות של החברה. לא ניתן להציע תיאוריה כזאת אלא אם מתחילים ממחקרי שדה רבים, מה שמצריך זמן גדול ומאמצים משולבים של מספר חוקרים במדעי הרוח. פרנץ פאנון, אחד החלוצים שניסו להבין את האלימות, ובמיוחד אלימות עצמית, ואלימות שמופגנת כלפי האחר שהיא למעשה מראה שמשתקפים דרכה חוסר האונים והחולשה.

אנו מסכימים עם חיג'אזי ופאנון, ואנו מדגישים ומוסיפים כי במקרה של עמים מדוכאים מדובר במעגל של אלימות,  אלימות גוררת אלימות, וכך נהרסת החברה מבפנים, כתוצאה מהתעסקות החברה המדוכאת בקונפלקטים פנימיים במקום להתמקד בניסיון לפענח את המשוואה של יחסי המדכא-המדוכא ולנסות להשתחרר ממצב הדיכוי.

 

לקריאת חלק ב'

(תרגום מערבית: הדיר חוראני)

צילום: ויקיפדיה (ד"ר אבישי טייכר)

تجدر الإشارة إلى أن ظاهرة العنف هي ظاهرة اجتماعية كونية وليست مقصورة على المجتمع العربي في الداخل، بل أنها آخذة بالتغلغل والانتشار داخل المجتمع اليهودي في إسرائيل أيضًا، بل والأكثر من ذلك، فقد أصبحت ظاهرة كونية واسعة الإنتشار.

(الجزء الأول)
 

لم يعد يمضي يوم واحد دون أن نسمع أو نقرأ من خلال وسائل الإعلام، عن حادث إطلاق نار، أو عملية قتل، او اعتداء على أشخاص وممتلكات، جزء منها سطوٌ مسلحٌ، أو قتل شاب، أو طفل أو امرأة. فقد أصبحت ظاهرة العنف ظاهرة حاضرة في بلداتنا العربية، بل آخذة بالازدياد والتسارع والاتساع، مما يشكل خطرًا جسيمًا على الأمن الشخصي والجماعي، وسببًا في تردّي وتدهور المجتمع وتفككه وضعفه. بل والأكثر من ذلك فهو بحسب باربرا ويتمر في كتابها "الأنماط الثقافية للعنف" فإن "العنف يقوض تواصل الحياة"، تعرّف الكاتبة العنف على أنه "خطاب أو فعل مؤذٍ أو مدمر يقوم به فرد أو جماعة ضد أخرى".

لا يمكننا من خلال مقال قصير الإحاطة بكل جوانب ظاهرة العنف، والتي لا يمكن الفصل بينها وبين الجوانب التربوية، الثقافية، الاجتماعية، السياسية، النفسية والتاريخية. كما لا يمكن أن نضع جميع أنماط العنف (المجتمعي، الأسري، السياسي..الخ) في وعاء واحد. كما أنه لا يمكن التعاطي مع كافة أساليب العنف (الكلامي، النفسي والجسماني) بالرغم من أن جميعها مرتبطة بنفس الطريقة والنهج.

من أجل دراسة وفهم وتحليل الظاهرة، ومحاولة معالجتها، وخصوصًا أنها تعدت كافة الخطوط الحمراء، ووصلت إلى درجة قاسية وصعبة ومؤلمة، نريد طرح ثلاثة أسئلة مركزية وهامة، ونساهم في الإجابة عليها، علنا نكون بذلك قد أسهمنا في تسليط الضوء على هذه الظاهرة، وإبقاء النقاش حولها على جدول الأعمال العام، واقتراح بعض الحلول والأفكار العملية من أجل إحداث تغيير ملموس. والأسئلة هي كالتالي:

  1. ما هي الأسباب والدوافع لاتساع ظاهرة العنف في المجتمع العربي؟
  2. ما هي أبعاد ونتائج وإسقاطات الظاهرة؟
  3. ما هي الأساليب والأدوات والخطوات التي يمكن استعمالها من أجل مقاومة الظاهرة والحد منها؟

قبل أن نجيب عن الأسئلة تباعًا، تجدر الإشارة إلى أن ظاهرة العنف هي ظاهرة اجتماعية كونية وليست مقصورة على المجتمع العربي في الداخل، بل أنها آخذة بالتغلغل والانتشار داخل المجتمع اليهودي في إسرائيل أيضًا، بل والأكثر من ذلك، فقد أصبحت ظاهرة كونية واسعة الإنتشار. ففي المقدمة التي كتبها الكاتب ابراهيم محمود للترجمة إلى العربية لكتاب المفكرين المشهورين "جان بودريار" و"إدغار موران" "عنف العالم" يقول ابراهيم: "يدخل البشر من كل الأجناس وفي كل مكان في حلبة العنف، بل يتحولون إلى حلبات عنف شاءوا ذلك أم أبوا، لا اختيار هنا، فالعنف أصبح سيد الأحكام على صعُدٍ شتى، ولأول مرة يتوحد العالم عبر العنف، وهكذا يبرز المتن وكأن لا هامش له. إذ أن العنف يوحد بين الشكل والمضمون". وبالرغم من أن هنالك بعض أوجه الشبه والقواسم المشتركة سواء مع المجتمع اليهودي أو مع مجموعات أخرى إلا أننا نعتقد أن المجتمع العربي يتمتع بخصوصية نتيجة لأسباب عديدة، لا مجال لعرضها في هذا السياق، (سوى كون المجتمع العربي هو مجموعة أصلانية مقهورة ومضطهدة). ولذلك سوف يقتصر حديثنا في هذا المقال حول العنف داخل المجتمع الفلسطيني في البلاد.

  1. أسباب الظاهرة:

نعتقد بأن أحد أهم أسباب انتشار العنف هو العنف السياسي الذي تمارسه الدولة- أي عنف الدولة التي تحتكر استعمال وسائل القوة وتستعمل تقنيات متطورة لتحقيق ذلك، لا يمكن أيضًا الفصل بين العنف وبين معاملة الدولة والأغلبية اليهودية للمجتمع الفلسطيني سواء ارتبط ذلك بسياسات الحكومة أو بظاهرة تفشي العنصرية والتي انتقلت من مرحلة التصريحات والأقوال وإبداء المواقف المعادية إلى مرحلة الخطوات العملية إذا كان ذلك من خلال سن القوانين والاعتداء على المواطنين والأماكن العامة والمقدسات وهدم المنازل. من هنا فإن هذه المسلكيات تشكل أرضية خصبة لنمو ظاهرة العنف ولذلك المطلوب من الدولة أن تكف وتمتنع عن العنف وتغير سياستها، وأن تأخذ حقوق العرب والقانون الدولي بعين الاعتبار، بالإضافة إلى ذلك عليها أن تتخذ خطوات إيجابية من قرارات وقوانين وتنفيذها، وخصوصًا أن تتواجد الشرطة في حال حصول عنف مجتمعي، في الوقت المناسب وليس كما نهجت في السنوات الأخيرة، حيث أنها تصل إلى مكان وقوع الشجار أو الحادث في الغالب بعد انتهاء الحدث ووقوع ضحايا وأضرار. وفي المقابل نرى الشرطة حين يتم هدم منزل، تتجمهر وتستعد وتتهيأ وتعد العدة.

 

بالإضافة إلى العنف السياسي الذي تمارسه الدولة هنالك جوانب وأسباب أخرى تؤثر على تفشي العنف، جزء منها مرتبط إلى حد كبير بسياسات الحكومة التمييزية ضد المجتمع العربي وجزء منها مرتبط بالمجتمع وبنيته الاجتماعية والثقافية والنفسية، فعلى مستوى مسؤولية الدولة: فإن البطالة والفقر والوضع الاقتصادي المتردي وغلاء المعيشة والكثافة في المسكن (مما يؤدي إلى الاحتكاك والضغط النفسي) وعدم توفير فرص العلاج للمرضى وخصوصًا المرضى النفسيين، وعدم توفير الموارد الكافية لأقسام الرفاه الاجتماعي، جميعها أسباب واضحة ويمكن معالجتها بشكل فوري إذا توفرت النية والإرادة لدى الحكومة.

 

أما على مستوى المجتمع العربي: فإن عملية تحول وانتقال المجتمع العربي من مجتمع قروي وتقليدي تقف العائلة في مركزه، وتكون القرية مكانًا محدّدًا ومعرّفًا إلى الانفتاح والتأثر بالعولمة والحداثة (مع كل إيجابياتها وسلبياتها) والتغيرات التقنية والاجتماعية، هذا التحول السريع وغير المراقب، وغير الموجّه وغير المنضبط شكّل صدمة حقيقية وزحزحة للمجتمع تجعله في حالة تخبط وغير قادر على التعاطي بعقلانية وروية ومسؤولية مع المتغيرات، بل التعاطي بانفعال وعفوية وارتجال، إضافة إلى ذلك، فإن غياب القيادات التمثيلية (مع كل إيجابياتها وسلبياتها) وعدم وجود قيادة وحدوية قادرة ومسؤولة مرتبطة بالجماهير وذات هيبة أدت إلى فقدان السيطرة على تطور الأزمات الاجتماعية والتدهور نحو العنف.

 

إن إهمال الحيز العام وتفشي ظاهرة الفساد في المؤسسات العامة وخصوصًا في كثير من السلطات المحلية أدت إلى انعدام ثقة الفرد بنفسه وبممثليه. إن هذا الوضع منح الفرصة للعديد من الأفراد والمجموعات استعمال العنف لحل المشكلات أو لتفريغ الغضب والإحباط أو للانتقام، أو لتثبيت بعض الأعراف والتقاليد والمسلكيات المهترئة ومحاولة رد الاعتبار من شعور التبخيس والذل.

 

إن منظومة القيم التي يحتكم إليها المجتمع العربي آخذة أيضًا بالتأزم وذلك يظهر بوضوح من خلال ظهور عدة مراكز قوى اجتماعية داخل المجتمع العربي تتبنى مجموعات قيم متفاوتة ومختلفة، وهذه المراكز غير قادرة على الحوار والتواصل مما يشكل فوضى وميل نحو التصادم بدلًا من استثمار هذه الاختلافات والمغايرة كفرصة للحوار والتعددية وبناء مجتمع متكامل الأدوار لما فيه خير المجتمع.

إن تشرذم الهوية الوطنية، والتي تنادي باحترام وتقدير الحيّز العام، تؤدي لعدم الاهتمام بالمصلحة العامة وازدياد الإنفرادية الإنسانية، وأيضًا الشعور بعدم الإنتماء.

إن ظواهر انتشار الأسلحة، وسهولة امتلاكها، والمخدرات والمسكرات تشكل مدخلًا مشجعًا ودافعًا لاستعمال العنف.

إن محاولة تحديد الحرية الفردية للأشخاص في المجتمع وفرض وإملاء قناعات ومسلكيات عليهم تشكل لغمًا قابلًا للانفجار في كل لحظة، علاوة على ذلك ظواهر العائلية والطائفية والجهوية تشكل بنى للتجنيد وتصعيد وتضاعف العنف.

يبدو أحيانًا أن المجتمع ونتيجة لبنية ثقافية معينة تمجد الرجولة والبطولة تتيح حيزًا معينًا مشروعًا لاستعمال العنف والقوة السلبية بدلًا من الاستئناف وتحدي هذه المنظومة والنسق وخلق قوة تستند على مركبات إيجابية كالمعرفة والمروءة والحكمة واحترام الحيز العام، وحل الصراعات بصورة رشيدة وعقلانية وما إلى ذلك من قيم. كما أنه لا يمكن أن نغفل عن الجهل والتخلف والأهمال وهن تربة خصبة لاندلاع العنف وعدم التمكن من السيطرة عليها واحتوائها.

 

  1. أبعاد ونتائج وإسقاطات الظاهرة

إن محاولة أولية لفهم نتائج وإسقاطات ظاهرة العنف، تقودنا إلى الاستنتاج الواضح بأن العنف يدمر ويؤذي النفس، والجسد والممتلكات، كما أنه يدمر الفرد والعائلة، يؤدي إلى تفكك المجتمع وتحطمه ويؤدي إلى الرضوخ وفقدان الأمل من قبل مجموعة كبيرة من الناس والى الجبروت والسيطرة والقوة من قبل مجموعة صغيرة وهذا يقلب نظام المجتمع رأسًا على عقب ويخلق حالة من القلق والاضطراب والتوتر المستمر وعدم الاطمئنان بل العجز والمهانة والقهر والخوف، وفي محاولة لتطوير نظرية للعنف في المجتمع المقهور يقول د. مصطفى حجازي في كتابه الهام " التخلف الاجتماعي" "مدخل إلى سيكولوجية الإنسان المقصور": "هنالك حاجة إلى نظرية نوعية تنطلق من واقعه (واقع المجتمع) تحديداً.. ليس من الممكن وضع نظرية كهذه إلا انطلاقًا من دراسات ميدانية عدة. تحتاج إلى وقت كبير وتضافر جهود عدد من الباحثين في العلوم الإنسانية. إن "فرانز فانون" من الرواد الذين حاولوا فهم هذا العنف وسلطوا أضواء قيمة عليه، خصوصًا العنف المرتد إلى الذات، والعنف الموجه إلى الآخر المثيل الذي هو في الواقع صورة للذات ومرآة تعكس مهانتها وعجزها".

إننا نتفق مع حجازي وفانون، كما أننا نؤكد ونضيف بأن في حالة الشعوب المقهورة حلقة العنف مفرغة، والعنف يولد عنفًا وهكذا يحدث تدمير المجتمع من الداخل، نتيجة لانشغال المجتمع المقهور بالخلافات الداخلية عوضًا عن تركيز الجهود في محاولة فك معادلة وجدلية القاهر-المقهور ومحاولة التحرر والانعتاق من حالة القهر.

 

لقراءة الجزء الثاني

צילום: ויקיפדיה (ד"ר אבישי טייכר)
עלי חיידר علي حيدر:

עו"ד,  עד לאחרונה מנהל שותף של עמותת סיכוי, תושב אעבלין


תגובות

פרסום תגובה חדשה

ערך מאפיין זה ישאר פרטי ולא יוצג באופן ציבורי.
CAPTCHA
בדיקה זו מיועדת לוודא שהינך חי ונושם ואינך מחשב המפיץ ספאם