ישראל בן דור

היסטוריון, עוסק בהוראת היסטוריה בבית הספר התיכון בחטיבה העליונה. בעל תואר שלישי מאוניברסיטת חיפה. עבודת הדוקטורט שכתבתי עוסקת ב"דימוי האויב הערבי ביישוב היהודי ובמדינת ישראל בין השנים 1947 - 1956" בהנחיית פרופ' יואב גלבר ופרופ' עוז אלמוג. במסגרת תחומי ההוראה: היסטוריה יהודית וכללית, היסטוריה של המזרח התיכון, לימודי ארץ-ישראל. לימדתי כעמית הוראה באוניברסיטת חיפה במשך חמש שנים קורסים בתולדות היישוב היהודי, מדינת ישראל והסכסוך הישראלי-ערבי.עוסק בתיעוד ובכתיבת מחקרים וזכרונות כעוסק מורשה תחת הלוגו: " מחקרים היסטוריים שימושיים".

כל הבלוגים كل المدونات

השפה הערבית בישראל: בין עבר מפואר להווה מורכב (חלק א)

(תרגום לערבית מופיע אחרי העברית)

לאחרונה נזעק משה ארנס, מאנשי הימין הז'בוטינסקאי המובהקים, למחות נגד הצעתם של כמה חברי כנסת לבטל את מעמדה של השפה הערבית כאחת משתי השפות הרשמיות של ישראל. ארנס מוחה נגד האיוולת המתבטאת בצעד זה, בזמן שאחד האתגרים החשובים ביותר העומד לפתחה של החברה הישראלית הוא דווקא לשלב את המיעוט הערבי בישראל. ארנס מבקר את היהירות הנבובה הטמונה בצעד כזה ומשווה אותו למחזה המביש וחסר התבונה שנעשה בשגריר תורכיה בישראל, כאשר הושב על כסא נמוך יותר במשרד החוץ הישראלי (משה ארנס, "ערבית לכל", הארץ, 15.11.2011).
 
מן ההכרח לסקור את מערכת היחסים שבין העם היהודי, מדינת ישראל והשפה הערבית כדי להבין מדוע הגיעו פני הדברים לשפל הנוכחי. תחיית השפה העברית בשלהי המאה ה-19 הייתה חלק מצמיחתה של הציונות. בעשורים הראשונים להתיישבות היהודית החדשה, לא הייתה הפרדה במושבות בין יהודים לערבים ובתוך זמן קצר רכשו רבים מהמתיישבים החדשים את ידיעתה של השפה הערבית, שהייתה נחוצה ביותר מכיוון שרוב הפועלים במושבות היו ערבים.
 
ידיעה השפה הערבית והיכרות קרובה עם האסלאם והתרבות הערבית, הייתה אף נפוצה יותר בקרב היהודים מ"הישוב הישן", ספרדים ואשכנזים,  שחיו בקהילות קטנות בערים שרוב אוכלוסייתן הייתה ערבית, כגון צפת, טבריה, חברון וירושלים. למעשה, בעשורים הראשונים להתיישבות החדשה, משלהי המאה ה-19 ועד תחילת מלחמת העולם הראשונה, ידיעת השפה הערבית הייתה נפוצה למדי בקרב היישוב היהודי. כדוגמאות מיוחדות במינן ראוי להזכיר את משפחת צ'רטוק (עם בנם משה שרת) שהתיישבה בכפר עין סיניא וחיה בו בין השנים 1906 – 1908 ואת אבשלום פינברג, שאביו שלח אותו ללמוד את השפה הערבית ואת הקוראן ב"כותאב" ביפו.
 
בכך הייתה רציפות מסוימת לדפוס שאפיין את חייהם של מיעוטים יהודיים בארצות ערביות מדורי דורות. יהודים חיו בערב הסעודית לפני צמיחתו של האסלאם במאה השביעית והם היו מעורים היטב בסביבתם הערבית, הן מבחינה לשונית והן מבחינה תרבותית. לאחר תנופת הכיבושים הערבית-מוסלמית ובמשך כ- 1,300 שנים, נשמרה רציפות קיומן של קהילות יהודיות בארצות ערב והאסלאם, עד מחצית המאה ה-20'. קהילות אלו יצרו יצירות חשובות בשפה הערבית ויצרו מורשת משותפת, יהודית-מוסלמית ודו-לשונית במיוחד בימי "תור הזהב" בספרד אך גם בארצות אחרות שהיו תחת שלטון ערבי ומוסלמי. ברנרד לואיס, המזרחן הנודע, כתב בעניין זה: "היהודים אימצו את הערבית והפכוה ללשונם, כפי שעשו רק עם מעט שפות אחרות במרוצת תולדותיהם" ובהמשך: "זאת הייתה תרבות ערבית יהודית, ואפשר אף שיאמרו תרבות אסלאמית יהודית". (לואיס, היהודים בארצות האסלאם, עמ' 73).
 
במשך כאלף ומאתיים שנה כתבו היהודים מאות חיבורים בערבית בכל תחומי המדע, התרבות והספרות. ר' סעדיה גאון (842 – 942) תרגם את התנ"ך לערבית. היהודים למדו מיחסם של הערבים ללשונם ולכן החלו לחקור את השפה העברית וכתבו שירה בעברית. הערבית שימשה לכתיבת פרוזה ובעיקר לכתיבה ספרותית ומדעית. עקב המגע בין העברית לערבית פיתחו היהודים אף מדע חדש – השוואת הלשונות. המפגש עם סוגות ספרותיות חדשות (כגון מתמטיקה, תיאולוגיה ולשון) אִתְגֵר את היהודים ותרגומם של חיבורים בתחומים אלו אילץ את העברית להגמיש את עצמה ולפתח דרכי הבעה שלא התנסתה בהן קודם. המפגש בין הערבית לעברית בימי הביניים אף הועיל לפיתוחה של העברית (פרנקל, מעיל תשבץ, עמ' 127 – 141).
 
בקרב המיעוט היהודי בארץ-ישראל התחולל בימי "העלייה השנייה" מאבק פנימי על בכורתה של השפה העברית. עם פרוץ מלחמת העולם הראשונה, במסגרת "מלחמת השפות" (1913), התקבלה ההכרעה הסופית לטובתה של השפה העברית כאשר נקבע שהיא תהיה שפת ההוראה בטכניון ואחר כך באוניברסיטה העברית.
 
הסכסוך היהודי- ערבי שהחריף לאחר כינונו של המנדט הבריטי, הוביל לכינונן של שתי חברות נפרדות: היישוב היהודי (שהיגיע עד סוף תקופת המנדט לשליש בקירוב מהאוכלוסייה בארץ-ישראל המערבית) והפלסטינים. החרפתו של הסכסוך היהודי-ערבי בארץ ישראל הקרינה לרעה על מעמדם של היהודים בארצות ערב, במיוחד משנות השלושים ואילך. צמיחתה של הלאומיות הפאן-ערבית (ואחר כך התגבשות זהויות לאומיות נפרדות) הדה-קולוניזציה וירידת כוחן של בריטניה וצרפת, ביחד עם תבוסתם של הפלסטינים וארצות ערב במלחמה על ארץ ישראל בשנת 1948, גרמו לעקירתן והגירתן של הקהילות היהודיות מארצות ערב למדינת ישראל שזה עתה קמה. בין השנים 1948 – 1967 עלו לארץ כמיליון יהודים מארצות ערב ולמעשה הקהילות היהודיות בארצות אלו חוסלו כמעט לגמרי.
 
במסגרת המאמצים ליצור "מיזוג גלויות" נדחתה המורשת הלשונית והתרבותית שהביאו עימם העולים מארצות ערב. לדחייה זו שנבעה מצרכי בניין האומה, נלוו גם הסטריאוטיפים השליליים שיוחסו על ידי הישוב הותיק לשפה הערבית שנתפסה כשפתו של האויב ולתרבות הערבית שנתפסה כנחשלת, פרימיטיבית ושייכת לימי הביניים. בתהליך מכאיב וקשה, שצלקותיו לא נרפאו עד היום, נשברו המחיצות בין התרבויות שהביאו עימם היהודים מכל הארצות ונוצרה הזהות הישראלית החדשה. הזהויות הישנות ובהן לשונות הז'רגון היהודיות ממזרח וממערב, נמחקו כמעט לחלוטין. בשנות החמישים, שמות פרטיים, שמות משפחות, יישובים ומקומות, עברו "עִבְרוּת" נרחב.  העִבְרוּת של שמות היישובים והמקומות התמיד גם לאחר מלחמת ששת הימים.
 
ההתיישבות הציונית ביקשה ליצור בארץ יהודי חדש, גאה, המסוגל להגן על עצמו. הערבים, ובמיוחד הבדואים, היו מודל לחיקוי מבחינת השורשיות בארץ וכניגוד גמור לזהות היהודית הגלותית. אנשי "השומר" למדו את השפה הערבית וסיגלו לעצמם את התרבות הערבית על כל גינוניה. אולם עם החרפת הסכסוך בין יהודים לערבים בתקופת המנדט הבריטי וגלי ה"מאורעות", נוצר הנתק שבין שתי הקהילות וידע השפה והתרבות הערביים הוגדר יותר ויותר כצורך חיוני מבחינה ביטחונית ולא כידע שמטרתו לאפשר חיים משותפים (אלעזר-הלוי, לימודי הערבית).
 
השימוש האקראי (והשגוי לעתים) במילים ערביות ובגינונים השאולים מהתרבות הערבית בפלמ"ח, נועד ליצור תחושה של שורשיות ושייכות, אך גם להלעיג על התרבות הערבית ולהראותה כמגוחכת ומיושנת, כפי שעולה מן הצ'יזבטים שב"ילקוט הכזבים". גישה זו לתרבות ולשפה הערבית באה לידי ביטוי בשנות החמישים והשישים במגוון תופעות תרבותיות בישראל ובכלל זה בעיתונות ובספרות לנוער (כדוגמת חסמב"ה), שהייתה לה השפעה מעצבת ארוכת ימים על תפיסת הערבים בחברה היהודית.
 
 
 
"ברוכים הבאים" בערבית

اللغه العربيه في إسرائيل: بين ماض مترف وحاضر معقّد (الجزء الأوّل)

 
 
اعترض مؤخرا موشيه أرنس ، وهو أبرز اليمينيين ، احتجاجا على اقتراح عدد من أعضاء الكنيست لإلغاء اللغة العربية باعتبارها واحدة من اللغتين الرسميتين لإسرائيل. وأعرب عن احتجاجه على حماقة هذه الخطوة، في حين أن واحدا من أهم التحديات التي هي على عتبة المجتمع هو دمج الأقلية العربية في إسرائيل. أرنس ينتقد الغطرسة الجوفاء التي تكمن في هذه الخطوة ويقارن ذلك للعبه المشينة التي لا معنى لها التي كانت مع السفير التركي في اسرائيل، عندما أجلسوه على كرسي أقل علوا في وزارة الخارجية الإسرائيلية (موشيه أرينز، "العربية" لصحيفة هآرتس ، 15/11/2011).
من الضروري إعادة النظر في العلاقة بين الشعب اليهودي، دولة إسرائيل واللغة العربية لفهم لماذا وصلت الأمور إلى هذا الركود الحالي. إن إحياء اللغة العبرية في أواخر القرن 19 كان جزءا من نشوء الصهيونية. في العقود الأولى لإستيطان اليهوديه، لم يكن هناك فصل بين اليهود والعرب و سرعان ما تعلم المستوطنون الجدد اللغه العربيه ، وهو أمر ضروري جدا ، لأن معظم العاملين في المستعمرات كانوا من العرب.
 
معرفة اللغة العربية والألفة مع الإسلام والثقافة العربية ، كانت أكثر شيوعا بين اليهود ال "الإستيطان القديم"، الإسبانيون والأشكناز ، الذين عاشوا في مجتمعات صغيرة في مدن كان معظم سكانها عرب ، مثل صفد وطبريا والخليل والقدس. في الواقع ، في العقود الأولى من الإستيطان الجديد أي في أواخر القرن ال 19 وحتّى بداية الحرب العالمية الأولى ، كانت معرفة اللغة العربية شائعة في أوساط المجتمع اليهودي. كمثال مميز على ذلك الجدير بالذكر أسرة تشرطوك (عائلة موشي شاريت) اللتي استقرت في قرية عين سينيا ، وعاشت هناك بين السنين 1906-1908. وفاينبيرغ أفشالوم ، اللذي أرسله أباه ل"الكتّاب" في يافا لكي يتعلم اللغه العربيه والقرآن.
 
لقد كان نمطا مستمرا حيث اتسمت بهه حياة الأقليات اليهودية في البلدان العربية على مدى أجيال. عاش اليهود في المملكة العربية السعودية قبل ظهور الإسلام في القرن السابع وكانوا مندمجين جيدا في البيئة العربية ، سواء لغويا وثقافيا. بعد زخم الفتوحات العربيه - إسلاميه ولمدّة حوالي 1300 سنة ، تمّ الحفاظ على الجاليات اليهودية في أرض العرب والإسلام ، إلى منتصف القرن 20. وقد خلقت هذه المجتمعات أعمالا مهمة في اللغة العربية ، وخلقت تراثا مشترك ، يهودي - إسلامي وثنائيّ اللسان لا سيما خلال "العصر الذهبي" في إسبانيا ولكن أيضا في البلدان الأخرى التي كانت تحت سلطه عربيه وإسلاميه. كتب عن ذلك الباحث الشهير برنارد لويس : "إن اليهود قد اعتمدوا اللغه العربيه وحوّلوه إلى لغتهم ، كما فعلوا القليل من اللغات الأخرى خلال تاريخها" ، ويتابع : "لقد كانت الثقافة اليهودية العربية ، ويمكن القول حتى الثقافة الإسلامية اليهودية". (لويس ، واليهود في الإسلام ، ص 73).
 
لمدّة حوالي 1200 سنة كتب اليهود المئات من الأعمال باللغة العربية في جميع مجالات الثقافة والعلم والأدب. لقد قام سعدية غاؤون (842-942) بترجمة التوراه الى اللغة العربية. تعلّم اليهود من علاقة العرب للغتهم ، وبدأت بالتالي في استكشاف اللغة العبرية وكتابة الشعر في اللغة العبرية. كانت تستخدم اللغة العربية لكتابة النثر ، وخاصة للكتابة الأدبية والعلمية. اللقاء بين العربية والعبرية في العصور الوسطى ساعد ومن دون شك على تطوير اللغه العبرية (فرانكل ، كلمات متقاقعه ، ص 127-141).
 
إلى جانب الأقلية اليهودية في إسرائيل في أثناء "اللجوء الثاني" كان قد بدأ صراع داخلي على تغليب اللغة العبرية. مع اندلاع الحرب العالمية الأولى ، في إطار "حرب اللغات" (1913) ، قدم القرار النهائي في صالح اللغة العبرية أنها عازمة على أن تكون لغة التدريس في معهد التخنيون والجامعة العبرية في القدس في وقت لاحق.
 
الصراع اليهودي - العربي تفاقم بعد قيام الانتداب البريطاني ، وأدى إلى تكوين شركتين منفصلتين : الجالية اليهودية (التي وصلت في نهاية فترة الولاية ما يقرب من ثلث السكان في إسرائيل الغربيه) والفلسطينيين. اشتداد الصراع اليهودي - العربي سبب مركز إشعاع سلبيي لليهود في البلدان العربية ، وخاصة ابتداء من الثلاثينات. إن هزيمة الفلسطينيين والدول العربية في الحرب على أرض إسرائيل في عام 1948 ، أدت إلى هجرة الجاليات اليهودية من الاراضي العربية لدولة اسرائيل الوليدة. بين عامي 1948-1967 هاجر حوالي مليون يهودي الى اسرائيل من الدول العربية، وفي التالي كانت الجاليات اليهوديه في تلك البلدان قد انتهت تماما تقريبا.
 
في إطار الجهود إلى خلق "دمج مرئي" أجل التراث اللغوي والثقافي اللذين جلبوا المهاجرين من البلدان العربية. أدى هذا التأخير من احتياجات بناء الأمة ، كما رافق الصور النمطية السلبية التي تنسب للمجتمع كان ينظر إلى المخضرم العربية باعتبارها لغة العدو والثقافة العربية واقعة في متخلفة بدائية ، وينتمي إلى العصور الوسطى. عملية مؤلمة وصعبة ، لم تلتئم الجروح حتى يومنا هذا ، وكسر الحواجز بين الثقافات في جلب اليهود من جميع البلدان وشكلت الهوية الإسرائيلية الجديدة. وكانت الهويات القديمة ، بما في ذلك اللغات العامية اليهودية شرق والغرب ، محيت تماما تقريبا. في الخمسينات ، أسماء شخصيه، أسماء عائلات ، بلدان وأماكن قد تم تغييرها للعبريه. واستمرت عمليات نقل أسماء المدن والأماكن حتى بعد حرب الأيام الستة.
 
الجاليه الصهيونيه أرادت إنشاء دولة يهوديه جديدة ، فخوره، قادرة على الدفاع عن نفسها. تعلمت اليهود اللغة العربية وتبنت الثقافة العربية على جميع الخلق. ولكن مع تفاقم الصراع بين اليهود والعرب تحت الانتداب البريطاني ، وموجات من الأحداث في "خلق فتنة" بين الطائفتين ، ومعرفة اللغة والثقافة العربية قد فهمت على نحو متزايد ضرورية من حيث الأمن والمعلومات بهدف تمكين حياة معا (إليعيزر - هليفي ، الدراسات العربية).
 
إن استخدام الكلمات (وغير صحيحة في بعض الأحيان) العشوائي المستوحى من الأدب العربي والثقافة العربية ، تهدف إلى خلق شعور من التجذره والانتماء ، ولكن أيضا على الضحك على الثقافة العربية. وهذا النهج في الثقافة واللغة العربية تنعكس في الخمسينات والستينات في مجموعة متنوعة من الظواهر الثقافية ، بما في ذلك الصحافة والأدب للشباب ، الذي كان له أثر تكويني على الإعتقاد العربي للمجتمع اليهودي.

.

"ברוכים הבאים" בערבית

תגובות

פרסום תגובה חדשה

ערך מאפיין זה ישאר פרטי ולא יוצג באופן ציבורי.
CAPTCHA
בדיקה זו מיועדת לוודא שהינך חי ונושם ואינך מחשב המפיץ ספאם